آفت های درختان در تابستان در ایران؛ علائم، پیشگیری و راه حل کنترل
آفتهای درختان در تابستان با گرما، خشکی و افزایش فعالیت برخی حشرات و کنهها بیشتر میشوند. در این مقاله با مهمترین آفات تابستانه، علائم تشخیص، عوامل تشدیدکننده و روشهای اصولی پیشگیری و کنترل آنها در باغهای ایران آشنا میشوید.
آفت های درختان در تابستان در ایران؛ علائم، پیشگیری و راه حل کنترل
تابستان برای باغدار فقط فصل رشد و رسیدن میوه نیست؛ در بسیاری از باغها، همین دوره زمانی است که جمعیت بعضی از آفات بهسرعت افزایش پیدا میکند. گرمای هوا، کاهش رطوبت، تنش آبی و وجود برگ و میوههای جوان میتواند شرایط مناسبی برای فعالیت حشراتی مثل شتهها، شپشکها، پسیلها و همچنین کنهها ایجاد کند.
البته نمیتوان گفت هر باغی در تابستان با همه این آفات درگیر میشود. نوع درخت، رقم، منطقه، سابقه آلودگی باغ، وضعیت تغذیه، آبیاری، هرس و حتی پوشش گیاهی اطراف باغ در شدت طغیان آفت نقش دارد.
به همین دلیل، اولین قدم برای مقابله با آفت، سمپاشی عجولانه نیست؛ تشخیص درست آفت و مشخص کردن شدت خسارت است.
مهمترین آفت های درختان در تابستان کداماند؟
آفات تابستانه در باغهای ایران بسیار متنوعاند، اما چند گروه بیشتر از بقیه دیده میشوند:
- شتهها
- کنههای گیاهی، بهخصوص کنههای تارتن
- پسیلها
- شپشکها
- مگسهای میوه
- پروانهها و لاروهای برگخوار و میوهخوار
- برخی مینوزها
- آفات چوبخوار درختان
- برخی حشرات مکنده مانند زنجرکها
نکته مهم این است که علائم چند آفت ممکن است شبیه یکدیگر باشد. برای مثال، زرد شدن برگ بهتنهایی نمیتواند مشخص کند که درخت به کنه، شته، کمبود غذایی یا مشکل آبیاری مبتلاست.
۱. کنههای تارتن؛ یکی از مشکلات مهم فصل گرم
کنهها در شرایط گرم و نسبتاً خشک میتوانند جمعیت خود را بهسرعت افزایش دهند. این آفات برخلاف بسیاری از حشرات، بسیار ریز هستند و گاهی باغدار زمانی متوجه حضورشان میشود که خسارت قابل توجهی ایجاد شده است.
علائم خسارت کنه
علائم بسته به گونه کنه و نوع درخت متفاوت است، اما موارد زیر میتوانند هشداردهنده باشند:
- ایجاد نقاط ریز زرد یا برنزه روی برگ
- کدر شدن رنگ برگ
- کاهش شادابی و توان فتوسنتزی
- خشک شدن تدریجی برگ در آلودگی شدید
- وجود تارهای ظریف در بعضی گونهها
- کاهش رشد سرشاخهها
برای تشخیص بهتر، فقط به ظاهر برگ اکتفا نکنید. بررسی سطح زیرین برگ با ذرهبین میتواند اطلاعات بسیار بیشتری در اختیار باغدار قرار دهد.
چرا کنه در تابستان بیشتر میشود؟
هوای گرم و خشک، گردوغبار، تنش آبی و استفاده نادرست از برخی سموم که دشمنان طبیعی آفت را کاهش میدهند، میتوانند شرایط را برای افزایش جمعیت کنه فراهم کنند.
به همین دلیل، مدیریت صحیح آبیاری و پایش منظم باغ اهمیت زیادی دارد.
۲. شتهها؛ آفتی که فقط به برگ آسیب نمیزند
شتهها معمولاً روی برگهای جوان و سرشاخههای تازه رشدکرده تجمع پیدا میکنند. آنها با مکیدن شیره گیاهی میتوانند باعث پیچیدگی، بدشکلی و کاهش رشد قسمتهای جوان شوند.
یکی از نشانههای شناختهشده حضور شته، وجود ماده چسبناکی به نام عسلک روی برگهاست. در ادامه ممکن است قارچهای دودهای روی این ترشحات رشد کنند و سطح برگ را تیره کنند.
درخت آلوده به شته چه نشانههایی دارد؟
پیچ خوردن برگهای جوان، تجمع حشرات ریز روی سرشاخه، وجود مورچههای متعدد و چسبناک شدن سطح برگ میتواند نشانهای از فعالیت شته باشد.
اما حضور چند شته لزوماً به معنی نیاز فوری به سمپاشی نیست. در بسیاری از باغها، دشمنان طبیعی شته مانند کفشدوزکها و برخی حشرات شکارگر میتوانند جمعیت آن را تا حد قابل توجهی کنترل کنند.
۳. پسیلها؛ چرا در بعضی باغها مشکلساز میشوند؟
پسیلها از آفات مهم برخی درختان میوه هستند و بسته به گونه و منطقه میتوانند خسارت قابل توجهی ایجاد کنند.
مکیدن شیره گیاهی، ترشح عسلک و ایجاد ضعف در اندامهای جوان از جمله پیامدهای فعالیت این گروه از آفات است.
یکی از اشتباهات رایج این است که باغدار بدون شناسایی آفت، صرفاً بر اساس چسبناک شدن برگها اقدام به سمپاشی میکند. در حالی که عسلک میتواند توسط چند گروه مختلف از حشرات مکنده ایجاد شود.
۴. شپشکها؛ آفتهایی که گاهی دیر دیده میشوند
شپشکها از جمله آفاتی هستند که ممکن است مدت زیادی روی شاخه، برگ یا میوه باقی بمانند و خسارت ایجاد کنند، بدون اینکه در نگاه اول توجه باغدار را جلب کنند.
بعضی شپشکها به شکل لکهها یا برجستگیهای کوچک روی شاخه و برگ دیده میشوند. کاهش رشد، ضعف تدریجی درخت، زردی برگها و وجود عسلک در برخی گونهها میتواند از علائم همراه باشد.
کنترل شپشک معمولاً به زمان مناسب، شناسایی دقیق گونه و توجه به مرحله رشدی آفت وابسته است. بنابراین نسخه ثابت برای تمام باغها منطقی نیست.
۵. مگسهای میوه؛ تهدیدی برای میوههای در حال رسیدن
با نزدیک شدن میوه به مرحله رسیدگی، بعضی باغها با مگسهای میوه مواجه میشوند. ماده بالغ در محل مناسب تخمگذاری میکند و لارو پس از خروج میتواند از بافت میوه تغذیه کند.
مشاهده سوراخ یا محل تخمگذاری، نرم شدن بخشی از میوه و شروع پوسیدگی میتواند از نشانههای آلودگی باشد.
در این مورد، تنها مبارزه با حشره بالغ کافی نیست و مدیریت بقایای میوه آلوده و استفاده از روشهای پایش مانند تلهها اهمیت زیادی دارد.
۶. پروانهها و لاروهای میوهخوار و برگخوار
برخی پروانهها در مرحله لاروی خسارت ایجاد میکنند. لارو ممکن است از برگ تغذیه کند یا وارد میوه و اندامهای گیاه شود.
سوراخ روی برگ، فضولات لارو، تارهای گیاهی، ورود لارو به میوه و ریزش غیرعادی میوه از نشانههایی هستند که باید بررسی شوند.
در این گروه، زمان کنترل بسیار مهم است؛ زیرا در بسیاری از موارد، زمانی که لارو وارد بافت محافظتشده گیاه یا میوه شده، کنترل آن دشوارتر میشود.
چرا آفت درختان در تابستان بیشتر میشود؟
گرما بهتنهایی دلیل طغیان آفت نیست. معمولاً چند عامل در کنار هم شرایط را برای افزایش جمعیت آفت فراهم میکنند.
تنش آبی
درختی که به دلیل آبیاری نامناسب یا فاصله زیاد بین آبیاریها دچار تنش شده، ممکن است توان کمتری برای تحمل خسارت داشته باشد.
این موضوع به معنی آن نیست که با افزایش بیرویه آبیاری میتوان آفت را درمان کرد. مقدار و فاصله آبیاری باید بر اساس نوع درخت، سن، خاک، دما، تبخیر و شرایط باغ تنظیم شود.
گرما و خشکی هوا
بعضی آفات، بهخصوص کنهها، در شرایط گرم و خشک میتوانند سریعتر تکثیر شوند. به همین دلیل ممکن است جمعیت آفت در فاصله کوتاهی افزایش پیدا کند.
تغذیه نامتعادل
ضعف تغذیهای میتواند رشد طبیعی گیاه و توان آن برای تحمل تنشها را تحت تأثیر قرار دهد. از طرف دیگر، مصرف بیش از حد برخی عناصر نیز میتواند رشد نرم و حساس ایجاد کند یا تعادل تغذیهای گیاه را به هم بزند.
بنابراین کوددهی را نباید به عنوان جایگزین کنترل آفت در نظر گرفت.
سمپاشیهای بیهدف
یکی از مشکلات مهم در مدیریت آفات، استفاده مکرر و بدون تشخیص سموم است.
این کار علاوه بر افزایش هزینه، میتواند به دشمنان طبیعی آفات آسیب بزند و در بعضی موارد باعث انتخاب جمعیتهای مقاوم به سم شود.
چگونه بفهمیم درخت واقعاً آفت دارد؟
قبل از انتخاب هر روش کنترل، چند سؤال ساده را بررسی کنید:
1. حشره یا کنه واقعاً روی گیاه دیده میشود؟
2. روی کدام قسمت درخت قرار دارد؟
3. برگهای جوان آسیب دیدهاند یا برگهای قدیمی؟
4. آیا پشت برگها نیز بررسی شده است؟
5. آیا روی برگ عسلک، تار یا لکههای غیرطبیعی وجود دارد؟
6. آیا میوهها سوراخ، لکه یا پوسیدگی غیرعادی دارند؟
7. آیا مشکل در تمام باغ دیده میشود یا فقط چند درخت؟
8. آیا اخیراً سم یا کود خاصی مصرف شده است؟
9. وضعیت آبیاری و دمای منطقه چگونه بوده است؟
گاهی همین بررسی ساده باعث میشود یک اشتباه رایج، یعنی اشتباه گرفتن کمبود غذایی با خسارت آفت، اتفاق نیفتد.
بهترین روش کنترل آفات تابستانه چیست؟
برای مدیریت اصولی آفات، بهتر است از رویکرد مدیریت تلفیقی آفات (IPM) استفاده شود. یعنی به جای تکیه کامل بر سموم، مجموعهای از روشهای پیشگیری، پایش، کنترل زراعی، بیولوژیک و در صورت نیاز شیمیایی در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
۱. پایش منظم باغ
در تابستان بازدید از باغ را جدی بگیرید. برگها، سرشاخهها، پشت برگ، میوه و محل اتصال شاخهها را بررسی کنید.
بازدید منظم کمک میکند آلودگی در مراحل اولیه شناسایی شود.
۲. حذف منابع آلودگی
میوههای آلوده و ریختهشده، شاخههای بهشدت آلوده و بقایای گیاهی مشکوک نباید بدون توجه در باغ باقی بمانند.
البته نحوه جمعآوری و دفع بقایا باید متناسب با نوع آفت و شرایط باغ باشد.
۳. کنترل علفهای هرز و مدیریت باغ
علفهای هرز میتوانند در بعضی شرایط میزبان یا پناهگاه برخی آفات باشند. از طرف دیگر، حذف کامل پوشش گیاهی نیز همیشه بهترین تصمیم نیست.
مدیریت علفهای هرز باید با توجه به گونههای موجود، آفت هدف، روش آبیاری و شرایط باغ انجام شود.
۴. استفاده از دشمنان طبیعی
کفشدوزکها، بالتوریها، برخی سنهای شکارگر و کنههای شکارگر از جمله موجودات مفیدی هستند که در کنترل طبیعی برخی آفات نقش دارند.
قبل از استفاده از حشرهکشهای وسیعالطیف، باید به این بخش از اکوسیستم باغ نیز توجه کرد.
۵. استفاده از تله و روشهای پایش
برای برخی آفات، تلههای مناسب میتوانند در پایش جمعیت و تصمیمگیری برای کنترل کمک کنند.
تله فقط ابزار مبارزه نیست؛ دادهای که از آن به دست میآید میتواند زمان مناسب اقدام را مشخص کند.
آیا کود دادن میتواند آفت درخت را درمان کند؟
خیر. کود، حشرهکش نیست و نباید انتظار داشت مصرف یک کود، جمعیت شته، کنه، شپشک یا سایر آفات را مستقیماً از بین ببرد.
اما تغذیه متعادل برای رشد مناسب گیاه و کاهش اثر برخی تنشها اهمیت دارد. اگر درخت دچار کمبود واقعی یک عنصر باشد، اصلاح آن کمبود میتواند به بهبود رشد و وضعیت عمومی گیاه کمک کند.
در چنین شرایطی بهتر است برنامه تغذیه بر اساس نوع محصول، مرحله رشد، آزمون خاک یا برگ در صورت نیاز، کیفیت آب و شرایط منطقه تنظیم شود.
محصولات تغذیهای مانند کودهای کامل یا محرکهای رشد کروا را نیز باید در همین چارچوب دید؛ یعنی به عنوان بخشی از برنامه تغذیه گیاه، نه جایگزین تشخیص و کنترل آفت.
آیا هر حشرهای روی درخت نیاز به سمپاشی دارد؟
نه.
دیدن یک حشره روی درخت بهتنهایی دلیل کافی برای سمپاشی نیست. بعضی حشرات برای گیاه مضر نیستند و برخی دیگر حتی شکارگر آفات هستند.
تصمیم برای کنترل شیمیایی باید بر اساس نوع آفت، تراکم جمعیت، مرحله رشدی آفت، میزان خسارت، محصول، زمان برداشت و دستور مصرف سم ثبتشده برای همان محصول انجام شود.
بهخصوص درختان میوهای که نزدیک برداشت هستند، رعایت دوره کارنس اهمیت زیادی دارد.
اشتباهات رایج در کنترل آفات تابستانه
سمپاشی بدون تشخیص
این یکی از پرهزینهترین اشتباهات است. یک سم ممکن است روی یک آفت اثر داشته باشد اما برای آفت دیگری مناسب نباشد.
افزایش خودسرانه دوز سم
بیشتر کردن مقدار سم الزاماً به معنی کنترل بهتر نیست و میتواند خطر گیاهسوزی، باقیمانده سموم، آسیب به موجودات مفید و مشکلات زیستمحیطی را افزایش دهد.
مخلوط کردن چند سم بدون اطمینان از سازگاری
هر ترکیبی را نمیتوان داخل یک مخزن با هم مخلوط کرد. سازگاری فیزیکی و شیمیایی مواد و همچنین احتمال آسیب به گیاه باید بررسی شود.
سمپاشی در هوای بسیار گرم
انتخاب زمان نامناسب میتواند هم اثربخشی عملیات را کاهش دهد و هم خطر آسیب به گیاه را افزایش دهد. شرایط دما، باد، تابش و رطوبت هنگام سمپاشی اهمیت دارد.
بیتوجهی به پشت برگها
بسیاری از آفات مکنده در سطح زیرین برگ فعالیت میکنند. بنابراین مشاهده فقط سطح بالایی برگ برای تشخیص کافی نیست.
چه زمانی باید از کارشناس کشاورزی کمک گرفت؟
اگر آفت بهسرعت در حال گسترش است، خسارت اقتصادی ایجاد شده، علت مشکل مشخص نیست یا چند عامل همزمان دیده میشود، بهتر است قبل از سمپاشی گسترده از کارشناس کمک بگیرید.
یک تصویر واضح از برگ و آفت، عکس نزدیک از پشت برگ، عکس کلی درخت و اطلاعاتی مانند نوع درخت، رقم، سن، منطقه، وضعیت آبیاری و موادی که اخیراً استفاده شدهاند میتواند به تشخیص دقیقتر کمک کند.
در موارد حساس، نمونهبرداری و تشخیص آزمایشگاهی نیز ممکن است لازم باشد.
جمعبندی
آفات درختان در تابستان یک مشکل واحد و با یک نسخه ثابت نیستند. کنهها، شتهها، پسیلها، شپشکها، مگسهای میوه و لارو برخی پروانهها هرکدام رفتار و روش کنترل متفاوتی دارند.
بهترین کار این است که باغ را بهطور منظم پایش کنید، آفت را قبل از انتخاب سم شناسایی کنید، وضعیت آبیاری و تغذیه را متعادل نگه دارید و تا حد امکان از روشهای مدیریت تلفیقی استفاده کنید.
اگر علت زردی برگ، ضعف درخت یا ریزش میوه برایتان مشخص نیست، قبل از مصرف خودسرانه کود یا سم، تشخیص دقیق را در اولویت قرار دهید. در کشاورزی، گاهی یک تشخیص درست از چندین نوبت سمپاشی ارزشمندتر است.
